Korzyści z probiotyków dla sportowców: baza dowodowa

Intensywne treningi, zawody, przeloty i diety obciążają nie tylko mięśnie, ale i układ odpornościowy oraz przewód pokarmowy. Probiotyki przedstawia się jako sposób na ochronę sportowca przed przeziębieniami i zaburzeniami trawienia. Redakcja przeanalizowała, co z tego potwierdzają badania kontrolowane, a co na razie pozostaje obiecującą hipotezą.

Dlaczego mikrobiota sportowca to osobny temat

Mikrobiota jelitowa reaguje na styl życia, a aktywność fizyczna jest jednym z takich czynników. Badanie Clarke'a i współautorów (2014), w którym porównano zawodowych rugbistów z grupami kontrolnymi, wykazało u sportowców większą różnorodność mikroorganizmów jelitowych. Autorzy podkreślili, że różnice wiążą się nie tylko z treningami, ale i z dietą, zwłaszcza z wysokim spożyciem białka.

Z drugiej strony bardzo intensywne i długotrwałe wysiłki stwarzają stres dla przewodu pokarmowego. Podczas biegu na długie dystanse przepływ krwi jest przekierowywany z jelit do mięśni, co może przejściowo osłabiać funkcję barierową błony śluzowej. U sportowców wytrzymałościowych nierzadkie są nudności, skurcze i biegunka podczas zawodów.

Ponadto okresy ciężkich treningów i zawodów wiążą się ze zwiększoną częstością infekcji górnych dróg oddechowych. Opuszczone treningi z powodu przeziębienia oznaczają dla zawodowca utratę formy, dlatego każdy środek zdolny zmniejszyć liczbę dni choroby ma praktyczne znaczenie.

Właśnie te trzy kierunki — odporność, trawienie i, hipotetycznie, wydolność — są badane najintensywniej. Stanowisko Międzynarodowego Towarzystwa Żywienia Sportowego (ISSN) w sprawie probiotyków (Jäger et al., 2019) usystematyzowało dostępne dane i dalej będziemy się na nim opierać wraz z oryginalnymi badaniami.

Infekcje górnych dróg oddechowych

Najwięcej danych dotyczy właśnie przeziębień. W badaniu Coxa i współautorów (2010) elitarni biegacze długodystansowi przez okres zimowy otrzymywali szczep Lactobacillus fermentum VRI-003 lub placebo. W grupie probiotyku liczba dni z objawami infekcji dróg oddechowych i ich nasilenie były mniejsze niż w grupie placebo.

Podobne wyniki uzyskali West i współautorzy (2011) w randomizowanym badaniu z udziałem osób aktywnych fizycznie przyjmujących szczep L. fermentum: u mężczyzn zaobserwowano zmniejszenie nasilenia objawów. Zarazem efekt różnił się w zależności od płci uczestników, co przypomina o niejednorodności odpowiedzi na probiotyki.

W populacji ogólnej przegląd Cochrane autorstwa Hao i współautorów (2015) doszedł do wniosku, że probiotyki mogą być lepsze od placebo w zmniejszaniu liczby epizodów ostrych infekcji dróg oddechowych, jednak jakość dowodów autorzy ocenili jako niską. Sygnał więc jest, ale pewność co do niego jest ograniczona.

Stanowisko ISSN podsumowuje, że poszczególne szczepy mogą zmniejszać częstość lub czas trwania infekcji górnych dróg oddechowych u sportowców, ale efekt jest specyficzny dla szczepu. Przegląd Pyne'a i współautorów (2015) również odnotował, że najbardziej przekonujące dane dotyczą właśnie punktów końcowych immunologicznych i oddechowych, a nie wyników sportowych.

Objawy żołądkowo-jelitowe podczas wysiłku

Drugi kierunek — zmniejszenie objawów żołądkowo-jelitowych u sportowców wytrzymałościowych. Idea polega na tym, że probiotyki mogą wspierać funkcję barierową jelita i zmniejszać przenikanie składników bakteryjnych do krwi podczas długotrwałego wysiłku.

Niektóre badania donosiły o zmniejszeniu częstości lub nasilenia objawów ze strony przewodu pokarmowego u biegaczy i triathlonistów przyjmujących probiotyki przez kilka tygodni przed zawodami. Próby były jednak niewielkie, protokoły i szczepy się różniły, a subiektywne oceny objawów są wrażliwe na efekt placebo.

W badaniu Westa i współautorów (2011) osobno oceniano objawy żołądkowo-jelitowe, i probiotyk zmniejszał nasilenie niektórych z nich. ISSN w swoim stanowisku zaznacza, że poszczególne szczepy mogą poprawiać wskaźniki żołądkowo-jelitowe u sportowców, ale jednoznacznych zaleceń co do konkretnych produktów nie można wydać.

Dla sportowców podróżujących na zawody do innych krajów dodatkowym argumentem są dane dotyczące profilaktyki biegunki podróżnych, ale one również są specyficzne dla szczepów i mają umiarkowaną jakość.

• Najlepiej zbadane grupy: pałeczki kwasu mlekowego i bifidobakterie, poszczególne mieszaniny wieloszczepowe.
• Typowy czas przyjmowania w badaniach: od kilku tygodni do kilku miesięcy.
• Główne ograniczenia: małe próby, subiektywne skale objawów, niejednorodne szczepy.

Wytrzymałość, siła, skład ciała

Najbardziej atrakcyjne dla sportowców pytanie — czy probiotyki poprawiają wyniki. Tu baza dowodowa jest najsłabsza. Większość badań kontrolowanych nie wykazała istotnego wpływu probiotyków na VO₂max, czas do wyczerpania czy wskaźniki siłowe u dobrze wytrenowanych osób.

Duży rozgłos wywołało badanie Scheimana i współautorów (2019). Autorzy odkryli, że w mikrobiocie maratończyków po biegu wzrasta liczba bakterii z rodzaju Veillonella, zdolnych wykorzystywać mleczan. Gdy szczep Veillonella atypica podano myszom, biegały one dłużej. To jednak dane na zwierzętach i nie dowodzą one efektu u ludzi.

Co do siły i składu ciała istnieją pojedyncze badania z określonymi szczepami Bacillus coagulans i pałeczek kwasu mlekowego w połączeniu z białkiem, ale są one nieliczne, często sponsorowane przez producentów i wymagają niezależnego odtworzenia. Redakcja nie uważa tych danych za wystarczające do praktycznych wniosków.

Można przypuszczać, że pośredni efekt na wyniki może realizować się poprzez mniejszą liczbę opuszczonych treningów z powodu chorób. Ale to hipoteza, którą trudno zweryfikować, i nie czyni ona probiotyków «suplementem ergogenicznym» w dosłownym sensie.

Jak oceniać badania i deklaracje reklamowe

Ponieważ efekty probiotyków są specyficzne dla szczepu, najważniejsze pytanie do każdej deklaracji reklamowej brzmi: czy badano właśnie ten szczep w właśnie takiej dawce i w właśnie tym celu? Jeśli na produkcie podano tylko gatunek bez oznaczenia szczepu, sprawdzić tego nie sposób.

Drugie kryterium — projekt badania. Randomizowane badanie z podwójnie ślepą próbą i kontrolą placebo daje znacznie bardziej wiarygodne wyniki niż otwarta obserwacja czy ankieta. Warto zwracać uwagę także na liczbę uczestników oraz na to, czy z góry określono główny punkt końcowy.

Trzecie kryterium — populacja. Wyniki uzyskane u pacjentów przyjmujących antybiotyki lub u dzieci nie przenoszą się automatycznie na zdrowych dorosłych sportowców. Podobnie dane na myszach, jak w przypadku Veillonelli, są jedynie punktem wyjścia do dalszych badań.

Wreszcie warto brać pod uwagę źródło finansowania. Wiele badań probiotyków finansują producenci — nie czyni to ich niewiarygodnymi, ale zwiększa znaczenie niezależnego odtworzenia wyników.

Wnioski redakcji

Najbardziej przekonujące dane dotyczące probiotyków w sporcie dotyczą zmniejszenia częstości, czasu trwania lub nasilenia infekcji górnych dróg oddechowych przy przyjmowaniu poszczególnych szczepów w okresach intensywnych obciążeń. Jakość tych dowodów jest umiarkowana lub niska.

Co do objawów żołądkowo-jelitowych u sportowców wytrzymałościowych dane są obiecujące, ale niejednorodne. Bezpośredniego wpływu na siłę, wytrzymałość czy skład ciała u ludzi na razie nie udowodniono.

Jeśli sportowiec zdecyduje się wypróbować probiotyk, warto wybrać produkt z przebadanym szczepem i zacząć przyjmowanie z wyprzedzeniem przed okresem podwyższonego ryzyka, a nie w trakcie choroby.

Redakcja poleca również przeczytać «Probiotyki: co to jest i jak działają», «Jak przyjmować probiotyki: dawkowanie, pora przyjmowania, czas trwania» oraz «Działania niepożądane probiotyków».

Bibliografia

1. Jäger R, Mohr AE, Carpenter KC, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: probiotics. J Int Soc Sports Nutr. 2019;16(1):62.
2. Pyne DB, West NP, Cox AJ, Cripps AW. Probiotics supplementation for athletes – clinical and physiological effects. Eur J Sport Sci. 2015;15(1):63–72.
3. Cox AJ, Pyne DB, Saunders PU, Fricker PA. Oral administration of the probiotic Lactobacillus fermentum VRI-003 and mucosal immunity in endurance athletes. Br J Sports Med. 2010;44(4):222–226.
4. West NP, Pyne DB, Cripps AW, et al. Lactobacillus fermentum (PCC®) supplementation and gastrointestinal and respiratory-tract illness symptoms: a randomised control trial in athletes. Nutr J. 2011;10:30.
5. Hao Q, Dong BR, Wu T. Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(2):CD006895.
6. Clarke SF, Murphy EF, O'Sullivan O, et al. Exercise and associated dietary extremes impact on gut microbial diversity. Gut. 2014;63(12):1913–1920.
7. Scheiman J, Luber JM, Chavkin TA, et al. Meta-omics analysis of elite athletes identifies a performance-enhancing microbe that functions via lactate metabolism. Nat Med. 2019;25(7):1104–1109.
8. Mohr AE, Jäger R, Carpenter KC, et al. The athletic gut microbiota. J Int Soc Sports Nutr. 2020;17(1):24.