Kofeina czy teakryna: na czym polega różnica

Teakrynę reklamuje się jako «kofeinę bez uzależnienia». Redakcja porównała obie substancje — pod względem budowy chemicznej, mechanizmu działania, farmakokinetyki i dowodów — i wyjaśniła, co z tego marketingu ma podstawy naukowe, a co na razie nie.

Krewni z rodziny puryn

Kofeina to najpowszechniejsza substancja psychoaktywna na świecie i jedna z najlepiej zbadanych suplementów sportowych. Teakryna to znacznie mniej znany «krewny», który w ostatnich latach pojawił się w składzie przedtreningówek i spalaczy tłuszczu pod nazwami handlowymi w rodzaju TeaCrine. Producenci przedstawiają ją jako «kofeinę bez uzależnienia». Redakcja sprawdziła, na ile odpowiada to danym.

Chemicznie obie substancje należą do alkaloidów purynowych. Kofeina to 1,3,7-trimetyloksantyna. Teakryna to kwas 1,3,7,9-tetrametylomoczowy: w jej cząsteczce jest dodatkowa grupa metylowa i jeszcze jeden atom tlenu, czyli jest pochodną nie ksantyny, lecz kwasu moczowego.

Naturalne źródła też się różnią. Kofeinę zawierają kawa, herbata, kakao, guarana, mate. Teakrynę w znaczących ilościach wykryto w chińskiej herbacie «kucha» (Camellia assamica var. kucha), a także w niewielkich ilościach w niektórych innych roślinach, zwłaszcza w cupuaçu. W roślinach kofeina jest prawdopodobnie prekursorem teakryny.

Taka bliskość strukturalna tłumaczy, dlaczego substancje są częściowo podobne w działaniu, a różnice w podstawnikach — dlaczego ich farmakologia nie jest identyczna.

Mechanizm działania: gdzie zbieżności, a gdzie różnice

Główny mechanizm kofeiny jest dobrze znany: blokuje ona receptory adenozynowe A1 i A2A w mózgu. Adenozyna gromadzi się w ciągu dnia i sygnalizuje zmęczenie; blokując ją, kofeina zmniejsza odczucie zmęczenia i wysiłku oraz zwiększa czujność. Inne efekty — uwalnianie wapnia, hamowanie fosfodiesterazy — wymagają stężeń znacznie wyższych od zwykłych.

Teakryna, według badań na zwierzętach, również działa jako antagonista receptorów adenozynowych. W pracy Feduccii i współautorów z 2012 roku na szczurach pokazano, że jej stymulujący wpływ na aktywność ruchową zależy zarówno od receptorów adenozynowych, jak i dopaminowych D1/D2. Bezpośrednich danych o farmakologii receptorowej teakryny u człowieka jest znacznie mniej.

Kluczowa deklarowana różnica to uzależnienie. Regularne przyjmowanie kofeiny prowadzi do częściowej tolerancji: liczba receptorów adenozynowych rośnie, a efekt słabnie. Dla teakryny w 8-tygodniowym badaniu Taylora i współautorów z 2016 roku nie wykryto oznak tolerancji według szeregu wskaźników, co dało podstawę, by nazywać ją «niewywołującą adaptacji».

Zarazem trzeba rozumieć ograniczenia: to jedno niewielkie badanie przeprowadzone z udziałem producenta, a «brak uzależnienia» oceniano według subiektywnych skal energii i koncentracji. Do ostatecznych wniosków potrzebne są niezależne prace powtórne.

Farmakokinetyka i interakcja

Kofeina wchłania się szybko: szczyt stężenia w osoczu osiągany jest po około 30–60 minutach. Okres półtrwania u zdrowych dorosłych zwykle wynosi kilka godzin (najczęściej podaje się 3–6 godzin) i silnie zależy od aktywności enzymu CYP1A2, palenia, ciąży oraz przyjmowania hormonalnych środków antykoncepcyjnych.

Teakryna, według badań farmakokinetycznych u ludzi, wydalana jest wolniej niż kofeina. Co ciekawe, badanie He i współautorów z 2017 roku wykazało: jednoczesne przyjmowanie kofeiny podwyższa poziom teakryny w osoczu i wydłuża jej obecność w organizmie, natomiast teakryna nie wpływa istotnie na farmakokinetykę kofeiny.

Właśnie dlatego w produktach komercyjnych teakrynę często łączy się z kofeiną: uważa się, że kofeina daje szybki start, a teakryna wydłuża odczucie energii. Jednak czy taka kombinacja daje lepszy wynik sportowy niż sama kofeina, nie zostało przekonująco udowodnione.

• Kofeina: szybki początek działania, dobrze przewidywalny efekt, wyraźna indywidualna zmienność metabolizmu.
• Teakryna: wolniejsze wydalanie, mniej danych o człowieku, możliwa interakcja z kofeiną.

Tabela porównawcza

Główne różnice, które warto znać, zebrano w tabeli poniżej. Podkreślamy: poziom dowodów dla obu substancji jest nieporównywalny.

Co do statusu antydopingowego: kofeina od 2004 roku nie jest zakazana, ale wchodzi do programu monitorowania WADA. Teakryna nie jest osobno wymieniona na Liście zakazanej, jednak sekcja stymulantów zawiera sformułowanie o substancjach o podobnej budowie chemicznej czy działaniu biologicznym. Sportowcy przechodzący kontrolę powinni ustalać status w swojej narodowej organizacji antydopingowej.

Dla skuteczności sportowej różnica jest uderzająca: kofeina ma dziesiątki metaanaliz podsumowanych w przeglądzie «parasolowym» Grgicia i współautorów z 2020 roku, podczas gdy dla teakryny osobnych badań randomizowanych z obiektywnymi wskaźnikami wyniku są pojedyncze.

Zatem «analogiem» kofeiny teakrynę można nazwać co najwyżej pod względem pokrewieństwa chemicznego, ale nie pod względem ilości dowodów.

Bezpieczeństwo i niewiadome

Dla kofeiny granice bezpieczeństwa są dobrze określone. EFSA uważa, że dla zdrowych dorosłych spożycie do 400 mg na dobę nie budzi obaw, a jednorazowe dawki do 200 mg są bezpieczne nawet bezpośrednio przed wysiłkiem fizycznym. Dla kobiet w ciąży zaleca się nieprzekraczanie 200 mg na dobę.

Działania niepożądane kofeiny przy nadmiernych dawkach są dobrze znane: lęk, drżenie, tachykardia, bezsenność, dyskomfort żołądkowy. Skoncentrowane proszki kofeinowe są niebezpieczne ze względu na ryzyko przypadkowego przedawkowania — opisano przypadki śmiertelne, dlatego redakcja kategorycznie odradza takie produkty.

Dla teakryny dane o bezpieczeństwie ograniczają się głównie do badania Taylora z 2016 roku: 8 tygodni przyjmowania 200–300 mg na dobę nie doprowadziło do klinicznie istotnych zmian w biochemii krwi, lipidach, tętnie czy ciśnieniu. Brak jest danych o długotrwałym stosowaniu, przyjmowaniu w ciąży i interakcji z lekami.

Zatem główna różnica w bezpieczeństwie polega nie na tym, że teakryna jest bardziej niebezpieczna, lecz na tym, że po prostu wiadomo o niej znacznie mniej. Osoby z chorobami sercowo-naczyniowymi, zaburzeniami lękowymi lub przyjmujące leki powinny omówić wszelkie stymulanty z lekarzem.

Wnioski redakcji

Kofeina i teakryna to chemiczni krewni z rodziny puryn, ale kofeina to metyloksantyna, a teakryna to pochodna kwasu moczowego o nieco innym profilu działania.

Deklarowana zaleta teakryny — brak tolerancji — opiera się na ograniczonych danych uzyskanych z udziałem producenta. Natomiast skuteczność kofeiny w sporcie potwierdzają dziesiątki metaanaliz.

Teakrynę można traktować jako ciekawą, ale słabo zbadaną substancję. Jeśli potrzebujesz sprawdzonego efektu ergogenicznego, kofeina w umiarkowanych dawkach pozostaje wzorcem.

Aby kontynuować temat, polecamy nasze artykuły o tolerancji na kofeinę, o genetyce metabolizmu kofeiny (CYP1A2) oraz o składzie przedtreningówek.

Bibliografia

1. Fredholm BB, Bättig K, Holmén J, Nehlig A, Zvartau EE. Actions of caffeine in the brain with special reference to factors that contribute to its widespread use. Pharmacol Rev. 1999;51(1):83–133.
2. Feduccia AA, Wang Y, Simms JA, et al. Locomotor activation by theacrine, a purine alkaloid structurally similar to caffeine: involvement of adenosine and dopamine receptors. Pharmacol Biochem Behav. 2012;102(2):241–248.
3. Taylor L, Mumford P, Roberts M, et al. Safety of TeaCrine®, a non-habituating, naturally-occurring purine alkaloid over eight weeks of continuous use. J Int Soc Sports Nutr. 2016;13:2.
4. He H, Ma D, Crone LB, et al. Assessment of the drug–drug interaction potential between theacrine and caffeine in humans. J Caffeine Res. 2017;7(3):95–102.
5. Guest NS, VanDusseldorp TA, Nelson MT, et al. International society of sports nutrition position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr. 2021;18(1):1.
6. Grgic J, Grgic I, Pickering C, et al. Wake up and smell the coffee: caffeine supplementation and exercise performance — an umbrella review of 21 published meta-analyses. Br J Sports Med. 2020;54(11):681–688.
7. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on the safety of caffeine. EFSA Journal. 2015;13(5):4102.
8. World Anti-Doping Agency. The 2024 Monitoring Program. Montreal: WADA; 2024.